Rehber

Fazla mesai hesaplama

Fazla mesai nedir?

İş Kanunu'nun 41. maddesine göre fazla çalışma, haftalık 45 saati aşan çalışmadır. Günlük dilde “fazla mesai” denince akla uzun geçen her gün gelir; oysa ölçü günlük değil haftalıktır: bir günün 8 saati aşması tek başına fazla çalışma değildir, haftanın toplamı 45 saati aştığında başlar.

Bir istisna vardır. Taraflar haftalık süreyi farklı dağıtmışsa (md. 63) ve iki aylık süre içinde haftalık ortalama normal süreyi aşmıyorsa, bazı haftalarda toplam 45 saati geçse bile bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz. Buna denkleştirme denir; toplu iş sözleşmesiyle denkleştirme süresi dört aya kadar çıkarılabilir.

Formül ve örnek hesap

• Saat ücreti = aylık brüt ücret ÷ 225 (haftalık 45 saatlik düzende günlük 7,5 saat × 30 gün)
• Fazla çalışma saat ücreti = saat ücreti × 1,5 (normal saat ücretinin %50 yükseltilmesi)
• Fazla çalışma tutarı = saat ücreti × 1,5 × fazla çalışma saati

225 böleni haftalık 45 saatlik düzende yaygın uygulamadır; kanun metninde yazılı bir bölen değildir. Sözleşmeniz ya da toplu iş sözleşmeniz farklı bir esas öngörüyorsa ona göre hesaplayın.

Kurgusal bir personel: aylık brüt ücret 30.000 ₺, haftalık 45 saat.

Tutarlar brüt ve örnektir; gelir vergisi, SGK ve diğer kesintiler ayrıca uygulanır.

Fazla sürelerle çalışma (%25)

Sözleşmeyle haftalık çalışma süresi 45 saatin altında belirlenmişse (örneğin haftada 40 saat), ortalama haftalık süreyi aşan ve 45 saate kadar olan çalışmalar fazla sürelerle çalışmadır. Bu saatlerin ücreti normal saat ücretinin %25 artırılmasıyla ödenir (saat ücreti × 1,25). Haftalık 45 saati aşan kısım ise yine fazla çalışmadır ve %50 zamlı ödenir.

Zam yerine serbest zaman

Fazla çalışma ya da fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir:

• Fazla çalıştığı her saat karşılığında 1 saat 30 dakika
• Fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında 1 saat 15 dakika

İşçi hak ettiği serbest zamanı altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır. Tercih işçiye aittir.

Sınırlar ve şartlar

• İşçinin onayı gerekir. Kanun, fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınmasını şart koşar.
• Yılda 270 saat. Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda 270 saatten fazla olamaz.
• Gece çalışmasında fazla çalışma yapılamaz. 69. maddede belirtilen gece çalışması için kanun bunu açıkça yazar; ayrıntı için gece vardiyası rehberine bakın.
• Zorunlu nedenler ve olağanüstü hâller için ayrı kurallar vardır (md. 42 ve 43).

Hafta tatili ve genel tatil çalışması

Bu yazı hafta içi fazla çalışmayı anlatır. Tatil günleri ayrı kurallara bağlıdır: genel tatil günlerinde çalışılırsa, çalışılan her gün için o günün ücretine ek olarak bir günlük ücret daha ödenir (md. 47). Hafta tatilinde çalışmanın ücreti ayrı bir konudur; bordroyu hazırlamadan önce ayrıca kontrol edin.

Sık yapılan hatalar

• Günde 8 saati aşan her saati fazla mesai saymak. Ölçü haftalıktır; denkleştirme uygulanan işyerinde ise iki aylık ortalamadır.
• Saat ücretini farklı bölenle bulmak. Haftalık 45 saatlik düzende 30 gün × 8 saat = 240'a bölmek saat ücretini 225'e göre düşük çıkarır; yaygın uygulama 225'tir (yukarıdaki nota bakın).
• Brüt ile neti karıştırmak. Fazla çalışma ücreti brüt saat ücreti üzerinden hesaplanır; eline geçen tutar vergi ve SGK sonrası farklıdır.
• Onay almamak. Fazla çalışma için işçinin onayı gerekir; onayı yazılı alıp saklamak ispat açısından güvenlidir.
• 270 saatlik yıllık sınırı izlememek. Yıl içinde kim kaç saat yaptı toplu olarak görünmüyorsa sınır aşılır ve fark edilmez.

Perplus'ta fazla mesai

Perplus'ta haftalık 45 saati aşan çalışma fazla mesai olarak ayrılır; tatil ve gece saatleri çalışma grubu ayarlarındaki çarpanlarla değerlenir. Sistem hesabı sizin tanımladığınız kurallara göre yapar: çarpanları kendi sözleşmenize göre tanımlarsınız, sonuçları bordroda kullanmadan önce kontrol edersiniz.

Fazla mesai ile eksik saatin birbirinden düşülmesi (mahsup) de grup ayarındadır ve işverenin politikasıdır; hangi saatin önce eriyeceği bordroyu değiştirir. Ayrıntı farkı sayfasında anlatıldı. Bu mahsubun hukuki çerçevesini mali müşavirinizle netleştirin. Hesap zinciri için puantaj ve bordro sayfasına ve kılavuzun hesaplama motoru bölümüne bakabilirsiniz.

Sık sorulanlar

İlgili rehberler

• Puantaj nasıl hesaplanır? Günlük ve aylık
• Gece vardiyası: çalışma saatleri ve puantajı
• Puantaj cetveli nasıl doldurulur?