Rehber

Vardiya ne demek?

Vardiya nedir?

Vardiya, bir işyerinde çalışma süresinin ardışık dilimlere bölünüp her dilimin farklı bir ekip tarafından üstlenilmesidir. Bir fabrika, hastane, otel ya da kafe tek bir ekibin çalışabileceğinden daha uzun süre açık kalmak zorundaysa vardiyaya başvurur: sabah ekibi çıkarken akşam ekibi gelir, gece ekibi de akşam ekibinin yerini alır.

Yani vardiya bir “çalışma saati” değil, çalışma saatlerinin paylaşılma biçimidir. 08:00–17:00 çalışan bir ofiste herkes aynı saatte gelir ve aynı saatte gider; vardiyada ise iki kişi aynı gün içinde farklı saatlerde işe başlar. Bu fark, puantajdan izin hesabına kadar her şeyi etkiler.

1, 2 ve 3 vardiya düzeni

Düzenin adı, günde kaç ekibin birbirini değiştirdiğinden gelir. Aşağıdaki saatler örnektir; her işyeri kendi düzenini kurar.

Ara vardiya, bölünmüş vardiya, çift vardiya

Bu üç terim sık karıştırılır; kısa tanımları:

• Ara vardiya: sabah ve akşam vardiyalarının arasına, yoğun saatleri karşılamak için giren ve onlarla kısmen örtüşen vardiyadır. Bir kafede 08:00–16:00, 12:00–20:00 ve 16:00–24:00 vardiyaları birlikte çalışabilir. Başlangıç saatleri birbirine yakın olduğu için puantajın en zor konusudur (aşağıda).
• Bölünmüş vardiya: aynı günün iki parçaya bölündüğü düzendir; örneğin 08:00–12:00 ve 17:00–21:00. Restoran ve kafelerde görülür.
• Çift vardiya: günlük dilde iki anlamda kullanılır. Biri, işyerinin iki vardiyalı çalışma düzenidir. Diğeri, bir kişinin arka arkaya iki vardiya çalışmasıdır; bu ikincisi çalışma süresi ve dinlenme sınırlarına çarpabilir.
• Vardiya amiri (vardiya şefi): vardiya boyunca ekibin sorumluluğunu taşıyan, vardiya devir teslimini yapan yöneticidir.

perpluspdks.com

İş Kanunu vardiya için ne söylüyor?

4857 sayılı İş Kanunu'nda “vardiya” başlıklı ayrı bir madde yoktur; vardiyalı çalışma, genel çalışma süresi kuralları içinde yürür. Puantajı doğrudan ilgilendiren dört hüküm:

• Md. 63 — çalışma süresi: genel olarak haftalık çalışma süresi en çok 45 saattir. Taraflar anlaşırsa bu süre, günde 11 saati aşmamak koşuluyla haftanın çalışılan günlerine farklı dağıtılabilir; bu durumda iki aylık süre içinde haftalık ortalama 45 saati aşamaz (toplu iş sözleşmesiyle bu süre dört aya kadar çıkarılabilir).
• Md. 68 — ara dinlenmesi: çalışma süresi 4 saat ya da daha kısaysa 15 dakika, 4 saatten fazla ve 7,5 saate kadar (7,5 dahil) ise yarım saat, 7,5 saatten fazlaysa bir saat.
• Md. 69 — gece: “gece” en geç 20:00'de başlayıp en erken 06:00'ya kadar süren dönemdir ve gece çalışması 7,5 saati geçemez. Ayrıntısı için gece vardiyası rehberine bakın.
• Md. 69 — nöbetleşe postalar: gece ve gündüz nöbetleşe postalarda bir hafta gece çalışan işçi, ondan sonraki ikinci hafta gündüz çalıştırılacak biçimde sıraya konur (iki haftalık nöbetleşme de uygulanabilir). Postası değişen işçi kesintisiz en az 11 saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz.

Bu yüzden bir vardiya planı yaparken yalnızca “kim hangi saatte” sorusuna değil, vardiya değişimleri arasındaki 11 saatlik dinlenmeye de bakmak gerekir. Örneğin 00:00–08:00 gece vardiyasından çıkan birini aynı gün 16:00–24:00 vardiyasına yazarsanız araya yalnızca 8 saat girer.

Vardiyalı çalışmada puantaj neden zorlaşır?

Sabit mesaide puantaj basittir: giriş, çıkış, fark. Vardiyada dört ayrı sorun çıkar:

• Günün sınırı yoktur. Gece vardiyası iki takvim gününe taşar. Bu mesai hangi güne yazılacak? Tek bir sabit “gün kesim saati” seçmek üç vardiyalı düzende işe yaramaz: üç vardiya 24 saati tam doldurur, hangi saati seçerseniz seçin bir vardiyanın ortasından keser.
• Kim hangi vardiyada? Geç ya da erken gelen birinin hangi vardiyaya ait olduğu tahmin gerektirir. “En yakın vardiya” yöntemi ara vardiyalı yerlerde kırılır: 08:00 vardiyasına 1,5 saat geç gelen biri 12:00 vardiyasına kayar, beklenen çıkışı 19:00 olur ve akşam 3 saat eksik çalışmış görünür.
• Plan ile gerçek ayrışır. Vardiya çizelgesi kâğıtta vardır; gerçekte insanlar nöbet takas eder, biri hastalanır, biri fazladan kalır. Puantaj plana değil kayda dayanmalıdır.
• Tatile taşan gece. 31 Aralık 22:00 – 1 Ocak 06:00 vardiyasında 1 Ocak'a düşen saatler tatil çalışmasıdır. Yalnızca vardiyanın başladığı güne bakan bir hesap bu saatleri normal mesai sayar.

Perplus bu sorunları şöyle ele alır: personele tek tek vardiya atamazsınız; vardiya, personelin giriş damgasından bulunur. İki vardiya arasındaki sınır bir “dönüm saati”dir: bu saatten sonra okutan yeni vardiyada, öncesinde okutan bir öncekinde sayılır. 00–08 / 08–16 / 16–24 düzeninde dönüm saatleri 20:00, 04:00 ve 12:00'dir; 23:50'de de 00:05'te de okutan aynı gece vardiyasındadır. Ayrıntısı vardiya yönetimi sayfasında ve kılavuzun vardiyalar bölümünde.

Sık sorulanlar

İlgili rehberler

• Gece vardiyası: çalışma saatleri ve puantajı
• Puantaj nasıl hesaplanır?
• PDKS nedir, nasıl çalışır?